LỜI HAY, Ý ĐẸP TRONG TỤC NGỮ THÁI QUỲ CHÂU

Đăng lúc 04:00:26 19/02/2019

Như bao tộc người khác , người Thái Quỳ châu (Cũ : Bao gồm 03 huyện Quỳ Hợp , Quỳ châu và Quế Phong - ngày nay ) ; Hàng ngày, rất quan tâm đến sự gáo dục truyền thống cho các thế hệ con cháu ,trong việc hình thành nhân cách , tình đoàn kết cộng đồng dân tộc , bảo vệ quê hương làng bản , xây dựng và bảo vệ Tổ Quốc ... do vậy , từ thủa xa xưa ,tục ngữ ca giao của người thái đã có những câu bất hủ :

                                            Mương hau hau xàng

                                             Bản hau hau moi

                                            Noi hau hau chừ .

                   Nghĩa là : Mường ta ta xây

                                     Bản ta ta coi

                                      Nòi ta ta giữ .

Khắc luống

Để có một gia đình ấm no, hạnh phúc , con cháu tiến bộ , thành đạt , người Thái rất coi trọng việc giáo dục con cháu thừ thủa ấu thơ :

                                     Coong bo tý cóong ngoa

                                      Lực bo táy xía nệt tâng tơi .

                  Nghĩa là :   Cồng không đánh cồng câm

                                      Con không  dạy con hư .

                      Hay :   Táy lực táy tè chơ nhăng nọi

                                   Táy khoi táy tè chơ há ma

                 Nghĩa là : Dạy con từ thủa còn thơ

                                  Dạy người ở từ lúc mới đưa về nhà

Ngoài việc nuôi dạy con cháu , người thân biết cách ăn ở , cư xử ,nói năng , đối nhân xử thế trong gia đình và ngoài xã hội ,người thái Quỳ châu (Cũ) còn coi trọng việc giáo dục mọi người trong cộng đồng hay trong từng gia đình phải biết siêng năng, chăm chỉ lao động và biết tiết kiệm trong cuộc sống hàng ngày:

                                       Dặc mi nha nặng

                                      Dặc hằng nha non

           Nghĩa là :  Muốn có thì đừng ngồi

                             Muốn giàu thì đừng ngủ lắm

                  Hay : Manh nừng chơ xẹp

                             Lựa ẹp nừng chơ mi

                           ( Một miếng lúc đói

                              bằng nữa ép lúc no )

         Cũng như : Một miếng khi đói

                              Bằng một đọi khi no

Với đức tính cần cù ,siêng năng trong lao động sản xuất , do vậy họ rất quý trọng kết quả của lao động và cho rằng kết quả lao động là sự tồn vinh của nhân loại:

                             Tín mư bo dặc nhạc

                              Xốp pạc mi đày ki

                          Nghĩa là : Chân tay không vất vả

                                            Mồm miệng không có ăn

Việc hình thành nhân cách cũng rất quan trọng ,trong cộng đồng người Thái:

                                           Mi tằm mi xúng

                                           Mi tín mi nhàng

                     Nghĩa là : Có trên có dưới

                                       Có chân có đi

                       Hay : Dù xúng dù tằm

                                 Lằm khơ đú cáy

                              ( Ở cao phải thấy thấp

                               Nhìn gần phải nhìn xa )

       Tức là : Dù làm to nhưng cũng phải biết tôn trọng cấp dưới và ngược lại cấp dưới phải biết tôn trọng cấp trên của mình ...

Trải qua những thăng trầm của lịch sử và trong cuộc sống thường nhật, người Thái Quỳ châu ,đã rút ra được những kinh nghiệm vô cùng quý báu, luôn nhắc nhở con cháu phải biết tránh những thói hư tật xấu hàng ngày như :

                                  Tò bạc xé quai

                                   Tò bai xé mo

                                   Lin chủ xé phúa xé mia

          Nghĩa là :  Đánh bạc mất trâu

                             Đánh bài mất nồi (*)

                            Theo trai(gái) thì mất chồng mất vợ.

Đặc biệt người Thái luôn luôn tôn trọng tính độc lập tự chủ trong mọi lĩnh vực  của cuộc sống và rất biết ơn người khác khi được giúp đỡ :

                             Pò mè táy bò tò xay xón

                              xay xón bò tò húa hặc ngằm

       Nghĩa là :   Bố mẹ dạy không bằng thầy dạy

                          Thầy dạy không bằng đầu tự suy nghĩ     

            Và : Ky nha lưm thù

                    Dù nha lưm cống

                  ( Ăn đừng quên đũa – Ở đừng quên ơn )

Đồng thời người Thái có tính rất cẩn thận trong mọi công việc , từ việc nhỏ cho đến việc lớn:

                                  Và phài ngăm – Hăm phài nhanh

                Nghĩa là : Nói phải nghĩ – Chặt phải nhìn ( Chặt : Chém )

    Cũng như : Ăn có nhai – Nói có nghĩ , trước sau ...

  Họ rất tôn trọng thứ bậc, trên dưới , nội ngoại , bạn bè , anh em và dù khó khăn vất vả , nguy hiểm đến đâu ,họ vẫn quyết tâm giữ vững tấm lòng chung thủy ,sắt son ...

                             Phi đắp nhăng cò

                               Pọ tái nhăng chu nhăng áo

         Nghĩa là :    Lữa tắt còn than

  Cha (Bố) chết còn chú còn bác ; Hay : Giấy rách thì giữ lấy lề ...

                           Cũng như: Không xanh cũng giữ màu chàm

                                     Không làm chồng vợ thì làm anh em

Và rất tế nhị trong cuộc sống :

                                                 Pò mè tau nha a cón ha má

                                                  Lung tá ma nha cón ha  lực

                           Nghĩa là : Bố mẹ đến nhà đừng lấy que đập chó

                                            Bên ngoại đến đừng lấy que đánh con

                            Hoặc : Khạch tau nha ha má

                                        Lung tá ma nha ha lực

                                     ( Khách đến nhà đừng đánh chó

                                        Bên ngoại đến đừng đánh con )

Để phân biệt người tốt người xấu , để đối xử cho đúng mức hay hỏi vợ cho con cháu cho đúng đối tượng , tục ngữ Thái có câu :

                                        Côn lắc moi bạt nhàng

                                        Côn chàng moi tang hếm tang máy

                 Nghĩa là : Người khôn coi giáng đi

                                  Người khéo coi đường kim mũi chỉ

Trong cuộc sống hàng ngày phải biết tùy cơ ứng biến , để vận dụng cho phù hợp như:

                                    Mịt bo hau phài lắp hín cha

                                    Na bo đí phài hạp khun

                Nghĩa là :    Dao cùn phải mài đá nhám

                                    Ruộng xấu phải bón phân

Để nhớ công ơn sinh thành , nuôi dạy , dưỡng dục của cha mẹ , từ xa xưa người Thái đã có câu :      

                                      Cống pò liếng lưa pu phạc na

                                    Cống mè liếng lưa nắm bò láy ma

          Nghĩa là :          Công cha nuôi lớn như núi trước bản

                                    Công mẹ nuôi lớn như nước trong nguồn chảy về.

Cũng như tục ngữ ca dao Việt Nam :

                                    Công cha như núi Thái sơn

                                    Nghĩa mẹ như nước trong nguồn  chảy ra

Trải qua nhiều thế hệ , người Thái ở Quỳ châu đã truyền mãi cho nhau những câu triết lý có tính giáo dục rất lớn :  Khơ phi xì hỏn

                                          Khơ cón xì kẹt

                 Nghĩa là :         Gần lửa thì nóng

                                          Gần roi thì đau

                       Hay   :    Bo ốt đay nậm bò

                                      Bò hò đay nắm phi

                               ( Không bịt được nước nguồn

                                  Không gói được khói lửa )

Từ người già đến các cháu trẻ thơ , họ luôn luôn nhớ những kỷ niệm sâu sắc của cuộc đời và không thể nào quên được những lời ru ngọt ngào ,sâu lắng từ thủa ấu thơ :

                                 Chơ non nha hay

                                 Ai pa hày pày ma

                                  Ơi pa na pày tau

                            ( Hãy ngũ ngon đừng khóc

                               Cha đi nại (Nương) chưa về

                                Mẹ đi ruộng chưa tới ) .

Câu hát ru trên , đã khắc họa nên một bức tranh thắm đượm tình người ,như nhắn nhủ muôn đời con cháu yêu thương kính trọng : ông bà , cha mẹ ...thông qua một giấc ngủ ngoan , để bố mẹ yên tâm lao động ,mới có thể tạo ra những hạt gạo trắng thơm , tạo nên những manh áo mới cho con cháu và là nguồn sinh lực , niềm hạnh phúc của mỗi gia đình và cả cộng đồng làng , bản cho đến mãi ngày nay và muôn đời con cháu mai sau …

Qua những câu ca giao tục ngữ nêu trên , đã cho chúng ta thấy được phần nào tính phong phú đa dạng của nền văn hóa truyền thống và tính nhân văn thiện mỹ sâu sắc của cộng đồng người Thái Quỳ châu ( Cũ ) nói riêng và nghệ an nói chung , đã thể hiện được sự tinh túy hài hòa , vừa có sắc thái riêng của một dân tộc vừa góp phần tô đậm thêm bức tranh “ Non xanh nước biếc như tranh họa đồ ”của xứ nghệ và góp phần làm giàu thêm trong kho tàng văn học dân gian Việt Nam , ngày nay và mai sau ./.

                                                                        Trần Quốc Tuấn

                                                            Thị trấn Tân Lạc, Quỳ Châu

Địa chỉ